1. Navigation
  2. Inhalt
  3. Herausgeber
Inhalt

Stawizny

Stawizniske wuwiće hač do lěta 929

Wjerchowski ćah w Drježdźanach

Wjerchowski ćah w Drježdźanach
(© Drježdźanska twzr za wabjenje a turizm)

Mjez 4. a 6. lětstotkom po Chr. n. wupućuja germanske kmjeny, kotrež běchu na teritoriju dźensnišeho Swobodneho stata Sakskeje žiwe. Něhdźe wot lěta 600 so kraj přez słowjanskich Serbow z kónčin dźěnsnišeje Pólskeje a Čěskeje wobsydluje.

Markhrabinstwo Mišno 929–1423

Po podćisnjenju serbskeho kmjena Dalemincow załoži němski kral Heinrich I. w lěće 929 Mišnjansku marku. Ze zaměrom christianizacije pohanskeho wobydlerstwa nastanu lěta 968 biskopstwa Mjezybor (Merseburg), Žitč (Zeitz) a Mišno. W lěće 1089 dóstanu Wettinojo markhrabinstwo jako leno. Němska zemjanska a duchowna wyša woršta w kraju zesylnja so w běhu wuchodneho rozšěrjenja přez připućowacych burow a měšćanow. Pod markhrabju Ottom Bohatym (1156–1190) přińdźe k prěnjemu hospodarskemu rozkćěwej. Přez trjebjenja nastawaja mnohe nowe wsy, přewažnje charakteristiske lěsne łanowcy, kotrež so podłu dróhi rozpřestrěwaja, z wuskimi smuhami role za statokami, wobmjezowanymi přez rynki štomow a žiwe płoty. W Rudnych horach započina so hórnistwo, dokelž namakaja so najprjedy mjeńše pokłady cyna, kopora a železoweje rudy. Wulke wotkryće slěbroweje rudy w Freibergu wuwoła 1268 prěni »Berggeschrey«, přirunajomny z hońtwu za złotom w Americe 19. lětstotka. Wosrjedź 12. lětstotka so mnohe města załoža. Wettin Heinrich Jasny (1221–1288) dobudźe kraj nad Plesnu, krajne hrabinstwo Durinsku kaž tež Delnju Łužicu a załoži marku Landsberg jako nowe wjerchowstwo. Po zhubjenju Mišnjanskeje marki na dobro kralow Adolfa z Nasawskeje a Albrechta z Awstriskeje zdobudźe sej ju markhrabkja Bjedrich Wjesoły w bitwje pod Lucka (1307) wróćo. Z tym połoži zakładny kamjeń za wospjetny postup Wettinow. Jeho naslědnikam poradźa so wažne nowozdobyća mj. dr. w kraju nad Plesnu, we Vogtlanskej a Durinskej. 1382 dźěli so wettinske wobsydstwo mjez Mišnom, Osterlandom a Durinskej. 1407 wšak wotemrěje Mišnjanska a 1440 durinska linija, tak zo móža so wettinske kraje zaso zjednoćić. W lěće 1409 dóstanu z Prahi wupućowani němscy magistrojo a studenća w Lipsku nowu uniwersitu.

Kurwjerchowstwo Sakska 1423–1485

Jako dźak za bój přećiwo husitam dawa kejžor Sigismund markhrabi Bjedrichej Bitnemu 1423 prjedawše wójwodstwo Saksku-Wytpark (Sachsen-Wittenberg) za leno. Wettinojo dobudu z tym dostojnosć kurwjerchow, zdobom přeńdźe mjeno »Sakska« na wettinske kraje. 1464 stanu so Drježdźany z rezidencu kurwjercha.

Albertiniske wójwodstwo Sakska 1485–1547

Přez Lipšćanske dźělenje z lěta 1485 mjez bratromaj Ernstom (załožer ernestiniskeje linije) a Albrechtom Wutrobitym (załožer albertiniskeje linije) so wettinske wobsydstwo trajnje dźěli. Ernst dóstanje srjedźnu a južnu Durinsku, Vogtlansku, najwjetši dźěl Osterlanda kaž tež wójwodstwo Saksku-Wytpark z dostojnosću kurwjercha a Torgawu resp. Wytpark jako rezidencu; Albrechtowe teritorije wopřijeja staru Mišnjansku marku, wuchodnu krajinu nad Plesnu, Lipšćanski kraj a sewjernu Durinsku z Drježdźanami jako sydło knježerstwa. Na rozdźěl wot ernestinjana Bjedricha Mudreho, kotryž škita Luthera, staji so albertinjan Georg Brodaty přećiwo protestantiskej wučbje. Hakle po jeho smjerći (1539) zawjedu w albertiniskim dźělu kraja reformaciju. Wosrjedź 15. lětstotka wuskutkuja wulke namakanki rudy w Rudnych horach dalše hórnistwowe městna (Schneeberg, Annaberg). W lěće 1491 namaka hórnik Kaspar Nitzel z Frohnau wunošnu slěbrowu žiłu a wuwoła wulki »Berggeschrey« w hornich Rudnych horach a z tym masiwne připućowanje ludźi. Tež wikowanje a rjemjesło Sakskeje rozkćěwatej. Lipsk postupuje k wodźacemu srjedźišću wikow a wikowanja w Srjedźnej Němskej, po tym zo spožči kejžor Maksimilian I. městu 1497 priwileg wikow a 1507 składowanske prawo.

Albertiniske kurwjerchowstwo 1547–1806

Wójwoda Moritz, kotryž zbije zhromadnje z kejžorom Korlu V. w bitwje pola Mühlberga 1547 ernestiniskeho kurwjercha Jana Bjedricha Wulkomyslneho, přinjese dostojnosć kurwjercha a dźěle ernestiniskich krajow do wobsydstwa Albertinow. Kurwjerch Awgust dobudźe sekularizowane biskopstwa Mjezybor, Naumburg a Mišno kaž tež Vogtlandsku. Posledni wulki dobytk dóstanje Kursakska w Třicećilětnej wójnje, hdyž jej w Praskim měrje (1635) lěta 1623 zastajenej markhrabinstwje Hornja a Delnja Łužica připadnjetej. Přez Třicećilětnu wójnu pak so Sakska sylnje zapušća a zhubi po Westfalskim měrje (1648) w mócnarstwje přiběrajcy na wuznamje. 1656 so tři pódlanske linije Žitč (Zeitz), Mjezybor (Merseburg) a Weißenfels jako samostatne wjerchowstwa wot Kursakskeje wotšćěpja, wone padnu pak hač do 1746 přez wotemrěća znowa do hłowneje linije wróćo. Pod kurwjerchom Bjedrichom Awgustom I. (»Awgustom Sylnym«) dóstanje Kursakska zaso rosćacu politisku wahu. Tón přestupi ke katolicizmej a krónuje so 1697 jako kral Pólskeje. Z tym knježi katolski kurwjerch nad zwjetša protestantiskim wobydlerstwom. Saksko-pólska unija pokročuje tež pod jeho synom a naslědnikom Bjedrichom Awgustom II. (jako pólski kral: Awgust III.). Awgustej Sylnemu a jeho potomnikam ma so sakska stolica Drježdźany za mnohe pyšne twarjenja a pokłady kaž tež za jeje přimjeno »Elbflorenz« dźakować. Pod jeho knjejstwom załoža w lěće 1710 Mišnjansku pórclinowu manufakturu. Sydomlětnu wójnu Sakska přěhraje a wzda so na to pólskeje króny. Wójnske sćěhi w kraju so bórze přewinu, manufaktury, wosebje tekstilne přemysło w Kamjenicy a wokolinje, rozkćěwa. Lipsk wuwiwa so we 18. lětstotku k centrej němskeho knižneho wikowanja a nakładnistwowstwa.

Kralestwo Sakska 1806/15–1918

Po poražce Pruskeje přećiwo Napoleonej wujedna Sakska z Francoskej Posenski měr (1806), přistupi Porynskemu zwjazkej a mytuje so z titulom kralestwa. Za čas kontinentalneje zawěry nastawaja mnohe mechaniske předźernje, z čimž so industrializacija započina. Kral Bjedrich Awgust I., kotryž dźerži so hač doposledka zwjazka z Napoleonom, so po Lišćanskej Bitwje ludow (1813) wot přećiwniskich zwjazkarjow do aresta wozmje a k wotstupej wjace hač połojcy swojeho kraja nuzuje. Wuchodna Hornja Łužica so do prowincy Šleskeje zarjaduje, Delnja Łužica do prowincy Braniborskeje, zbytne teritorije do prowincy Sakskeje. Druhe kursakske kónčiny připadnu wójwodstwu Sakskej-Weimarej. Po rewolucionarnych njeměrach w septembrje 1830 dóstanje Sakska 1831 wustawu. Reformy wobnowjeja w dobje konstitucionelneje monarchije statne zarjadnistwo, měšćansku administraciju, ratarstwo kaž tež ludowe šule. Z natwarom železnicow a zasadźenjom parnych mašinow industrializacija dale postupuje. W měrcowskej rewoluciji 1848 podwola so kral najprjedy demokratiskim žadanjam, da pak Drježdźanski mejski zběžk wot 1849 z pruskej pomocu krawnje rozbić. Po poražce we wójnje wot 1866 dyrbi Sakska Sewjeroněmskemu zwjazkej přistupić a zhubi so 1871 w němskim kejžorstwje, kotrehož federalna struktura wšak hišće wěstu samostatnosć zaruča. W 19. lětstotku wuwiwa so Sakska k typiskemu industrijowemu statej. Sakska je najwušo wobsydleny kraj Europy. Ze załoženjom Powšitkowneho němskeho dźěłaćerskeho towarstwa přez Ferdinanda Lassallea 1863 w Lipsku stanje so wona z kolebku němskeho dźěłaćerskeho hibanja.

Swobodny stat Sakska 1918–1945 / Kraj Sakska 1945–1989

W nowemberskej rewoluciji 1918 wotstupi kral Bjedrich Awgust III. Sakska stanje so ze swobodnym statom a dóstanje 1920 demokratisku wustawu. W Sakskim krajnym sejmje je SPD wodźaca móc a staja pod ćežkimi hospodarskimi a politiskimi wuměnjenjemi do 1929 ministerskeho prezidenta. 1929–1933 knježa kabinety konserwatiwnych stron. Po nastupje nacionalsocialistow k mocy w lěće 1933 so Sakska jako samostatny stat rozpušći a mócnarskemu naměstnikej podstaji. Parlamentariska demokratija so wotstroni. W Druhej swětowej wójnje poćerpi tež Sakska ćežke straty na ludźoch a kulturnych kubłach. Wosebity wuraz za hrózby wójny je zničenje Drježdźan z cyrkwju Našeje knjenje (13.–15. februara 1945). Wot 1945 podsteji Sakska, kotrejž so přez nowu hranicu nad Wódru a Nysu lěta 1815 wotšćěpjene teritorije wokoło Zhorjelca a Wojerec zaso přirjaduja, kontroli sowjetskeje wobsadniskeje mocy. 1949 stanje so Sakska z krajom NDR. K skrućenju centralistiskich strukturow rozpušćeja so 1952 NDRske kraje. Sakska rozdźěli so do wobwodow Kamjenica (wot 1953: Karl-Marx-Stadt), Drježdźany a Lipsk, mjeńše kónčiny přińdu k wobwodomaj Chocébuz a Gera. Zhorjelc a Niska běštej sakskej centraj ludoweho zběžka ze 17. junija 1953, kiž so tež tu krawnje podusy. Spočatk 80tych lět wuchadźeja ze Sakskeje z akciju »Mječe na radlicy« (»Schwerter zu Flugscharen«), ze socialnej měrowej słužbu a Drježdźanskim měrowym forumom wažne nastorki za měrowe hibanje a nastawacu opoziciju w NDR.

Swobodny stat Sakska wot 1990

Měrliwa rewolucija wot 1989, kotraž rozšěri so wot Lipska, Pławna a Drježdźan na cyłu NDR (póndźelniše demonstracije), skónči knjejstwo strony SED. Swobodny stat Sakska so 3. oktobra 1990 znowa załoži, wón wuchadźa z wobwodow Lipsk (bjez wokrjesow Altenburg a Schmölln), Kamjenica a Drježdźany kaž tež z wokrjesow Wojerecy a Běła Woda, kotrejž słušeštej do toho k wobwodej Choćebuz. Z přistupom NDR k zakładnemu zakonjej stanje so Sakska z krajom zwjazkoweje republiki. Prof. dr Kurt Biedenkopf woli so 27. oktobra 1990 přez krajny sejm k prěnjemu sakskemu ministerskemu prezidentej po politiskim přewróće. 1992 dóstanje kraj nowu wustawu. Wot 24. meje 2008 je Stanisław Tilich ministerski prezident Sakskeje.

Marginalspalte


Illustration

© Institution