1. Navigation
  2. Inhalt
  3. Herausgeber
Inhalt

Kralestwo 1815-1918

Suwerene kralestwo 1815-1871

Wienski kongres lěta 1815 měješe zaměr znowanatwarjenja (»restawracije«) stareho politiskeho systema. Konstelacija mocow w Europje so znowa rjaduje. Sakska zhubi dwě třećinje swojeho teritorija kaž tež třećinu swojeho wobydlerstwa k lěpšemu Pruskeje. W mnoholičbnych jednotliwych statach Němskeho zwjazka dóńdźe za čas předměrca k zesylnjenju narodneho hibanja, kotrež wuwjercholi 1848 w měrcowskej rewoluciji. Sakski kral pak wotpokazuje za swój kraj wustawu z Pawołskeje cyrkwje, kotraž předwidźi zwjazkowy stat z centralnym knježerstwom pod wjednistwom dźědźičneho kejžorstwa a Němski sejm jako legislatiwu. Na to přińdźe k wobrónjenym njeměram, kotrež so z pomocu pruskich wójskow krawnje poduša. W 19. lětstotku wuwiwa so Sakska k spěšnje rosćacemu, sylnemu industrijowemu statej a stanje so z kolebku němskeho dźěłaćerskeho hibanja.

Sakska monarchija w Němskim reichu 1871-1918

1871 bu Sakska z wobstatkom nowozałoženeho Němskeho reicha. Konstitucionelna monarchija drje w Sakskej dale wobsteji, zhubi pak přiběrajcy na wuznamje. Sakska postupuje přeco bóle k wodźacemu němskemu industrijowemu krajej. W Prěnjej swětowej wójnje wojuje Sakska ze swójskej armeju a zhubi wjace hač štwórćinu swojich wojakow. W běhu Nowemberskeje rewolucije dóńdźe w Sakskej k załoženju Zjednoćeneje rady dźěłaćerjow a wojakow (Prawica, Centrum, SPD). Tuta wozjewi dnja 10. nowembra 1918, zo je kral wotsadźeny a monarchija wotstronjena. W cirkusu Sarrasani wuwoła Hermann Fleißner Republiku Saksku.

Podawki w jednotliwym

1815 Na Wienskim kongresu zhubi Sakska po přěhratej Bitwje ludow dwě třećinje swojeho teritorija kaž tež jednu třećinu swojeho wobydlerstwa k lěpšemu Pruskeje a stanje so ze sobustawom Němskeho zwjazka.

19. oktober 1817 Z rozpušćenjom Łužiskich stawow přirjaduje so Łužica tež administratiwnje Sakskej.

1818 Wustawne knježerstwo we Worcynje (Wurzen) so rozpušći, z tym so tež tutón něhdy biskopski teritorij połnje do Sakskeje integruje.

13. nowember 1819 Najebać přesadźenja Frankfurtskich wobzamknjenjow pod konserwatiwnym knježerstwom njedóńdźe w Sakskej k »přesćěhowanjam demagogow«.

5. meja 1827 Kral Bjedrich Awgust I. zemrěje. Naslědnik je jeho konserwatiwny bratr Anton (1827-1836).

25. junij 1830 Za čas swjatočnosćow k 300-lětnej róčnicy Augsburgskeje konfesije dóńdźe mjez protestantiskim wobydlerstwom k njeměram napřećo katolskemu dworej.

18. september 1830 Po njeměrach w Lipsku a Drježdźanach pomjenuje so Bjedrich Awgust k princej-soburegentej. Konserwatiwny kabinetny minister von Einsiedel wotstupi, liberalny von Lindenau stanje so z jeho naslědnikom. Wón wutwori z pomocu jednanjow znowa porjad a připowědźi wudźěłanje wustawy.

4. september 1831 Lěto pozdźišo nabywa liberalna wustawa płaćiwosće, z njej stanje so Sakska prěni króć z njedźělomnej konstitucionelnej monarchiju, w kotrejž su wěste zakładne prawa garantowane. Krajny sejm so do dweju komorow rozrjaduje a z połnym prawom zakonjedawarstwa wuhotuje. Z tym knježi prěni raz dźělenje mocow. Zdobom pak (24. septembra) zawjedźe so wólbne prawo po censusu.

1. december 1831 Centralne zarjady kaž tajny kabinet, tajna rada, krajne knježerstwo a tajny financny kolegij, kotrež maja zdźěla samsne kompetency, narunaja so přez šěsć fachowych ministerstwow. Jich ministrow drje pomjenuje kral, tola woni su winowaći krajnemu sejmej rozprawjeć. Wyše toho postaji so statny minister, kotryž nawjeduje fachowe ministerstwa we wobłuku cyłkowneho ministerstwa.

9. december 1832 Po tym zo bu roboćanstwo w Hornjej Łužicy zběhnjene (1. apryla), přińdźe k prawniskemu runostajenju ze sakskimi namrěwskimi krajemi.

1. januar 1834 18.III.1833 podpisany přistup Sakskeje k Němskemu cłownemu towarstwu, kiž twori jednotny cyłoněmski hospodarski rum, so praktisce zwoprawdźa.

24. januar 1835 Dospołne runostajenje Hornjeje Łužicy ze sakskimi  namrěwskimi krajemi a zběhnjenje jeje wosebiteje prowincialneje wustawy.

6. Juni 1836 Kral Anton zemrěje. Naslědnik je dotalny princ-soburegent Bjedrich Awgust II. (1836-1854), kotryž nětko přiběrajcy konserwatiwne nahlady zastupuje.

September 1843 Liberalny kabinetny minister von Lindenau wuměni so přez konserwatiwneho von Könneritza, kotryž censuru přiwótři.

1845/47 Hubjene žně (1845/6) a hospodarska kriza (1847) polěkujetej nastaću radikalnych skupin.

1848/49 W měrcowskej rewoluciji podwoli so kral najprjedy demokratiskim žadanjam. Po wotpokazanju wustawy z Frankfurtskeje Pawołskeje cyrkwje za Saksku a rozpušćenju krajneho sejma přez sakskeho krala Bjedricha Awgusta II. přińdźe w meji 1849 k wobrónjenym njeměram, kotrež so z pomocu pruskich wójskow krawnje poraža.

1854 Kral Bjedrich Awgust II. znjezboži smjertnje w Tirolu. Naslědnik stanje so jeho bratr Johann (1854-1873).

W 19. lětstotku wuwiwa so Sakska ke charakteristiskemu industrijowemu krajej. Wona je kraj z najwušim wobsydlenjom w Europje. Ze załoženjom Powšitkowneho němskeho dźěłaćerskeho towarstwa přez Ferdinanda Lassallea 1863 w Lipsku stanje so wona z kolebku němskeho dźěłaćerskeho hibanja.

1866 W »Němskej wójnje« přěhraje Sakska po boku Awstriskeje a přistupi na to Sewjeroněmskemu zwjazkej.

1871 Sakska stanje so z wobstatkom nowozałoženeho Němskeho reicha a woteda mj. dr. swoju póstowu wyšnosć.

26. měrc 1872 Proces dla wulkopřerady přećiwo wodźacymaj socialdemokratomaj Augustej Bebelej a Wilhelmej Liebknechtej kónči so z dwěmaj lětomaj jatby na twjerdźiznje za kóždeho.

15. apryl 1873 Z konsistorialnym zakonjom wutwori so jako najwyši zarjad Ewangelsko-Lutherskeje cyrkwje krajny konsistorij. To woznamjenja prěni krok dźělenja cyrkwje wot stata, mjeztym zo katolska cyrkej dale statej podsteji.

29. oktober 1873 Kral Johann zemrěje w Pilnicy. Naslědnik budźe jeho najstarši syn Albert (1873-1902), kotryž pěstuje kontakty z kejžoromaj Němskeje a Awstriskeje, Wilhelmom II. a Francom Józefom kaž tež z wodźacymaj pruskimaj statnikomaj O. von Bismarckom a H. von Moltke.

10. januar 1874/1877 Wólby Augusta Bebela, Wilhelma Liebknechta a sydom dalšich socialdemokratow do Němskeho sejma.

1878 - 30. september 1890 Ilegalna dźěławosć SPD jako sćěh zakaza přez Zakoń přećiwo socialistam po cyłym reichu.

1. oktober 1879 Mócnarske sudnistwo ze sydłom w Lipsku stanje so najwyše sudnistwo Němskeho reicha.

1870-1900 Sakska postupuje dale a bóle k wodźacemu němskemu industrijowemu krajej. 58% wobydlerstwa dźěła w industriji (němski přerězk: 39%), 14% (25%) we wikowanju a 15% (36%) w ratarstwje.

1891 Wólby krajneho sejma dobudu socialdemokraća najebać płaćaceho censusoweho wólbneho prawa.

28. měrc 1896 Přez zakoń wo krajnych wólbach zawjedźe so powšitkowne indirektne třiklasowe wólbne prawo.

19. junij 1902 Kral Albert zemrěje w Sybillenort/Šleska. Naslědnik budźe jeho bratr Georg (1902-1904).

1903 Wólby Němskeho sejma, 22/23 městnow dźe na socialdemokratow.

15. oktober 1904 Kral Georg zemrěje w Pilnicy. Naslědnik budźe jeho najstarši syn Bjedrich Awgust III. (1904-1918).

25. januar 1909 Nowy wólbny zakoń (płaćiwy wot 5. meje) naruna třiklasowe wólbne prawo z wólbnym prawom z wjacorymi hłosami (maksimalnje 4 hłosy po kubłanju, wobsydstwje a starobje).

18. oktober 1913 W Lipsku poswjeći so w přitomnosći sakskeho krala, ruskeho cara Nikolaja II. a druhich monarchow pomnik Bitwy ludow.

1. awgust 1914 Ze spočatkom Prěnjeje swětoweje wójny zasadźi so cyła sakska armeja pod Maxom von Hausenom jako 3. Němska armeja a wobdźěli so mj. dr. na bitwje Marnje (5.-12. september 1914). Cyłkowna bilanca wójny za Saksku: Wot 750.000 wojakow padnje 21.0000, 19.000 płaći jako zhubjenych.

1. meja 1916 Měrowe demonstracije a stawki w Drježdźanach, Lipsku a Pirnje, pozdźišo tež w Kamjenicy.

Februar 1918 Ze sobuskutkowanjom »Spartakusoweje skupiny« organizuja so wot januara stawki na cyłym teritoriju reicha, kotrež so w februarje tež na Drježdźany a Lipsk rozpřestrěwaja. Kral Bjedrich Awgust III. zasadźuje so za dorozumjenje k měrej a stupi z tym do konflikta z najwyšim wjednistwom armeje Němskeho reicha.

5. november 1918 Dotalny justicny minister Rudolf Heinze přewozmje po wotstupjenju wšěch statnych ministrow (23.-26. oktober) knježerstwo. Dźeń po tym woli 3000 wojakow Großenhainskeje lětarskeje kaserny prěnju Radu wojakow Sakskeje jako antiwójnski organ.

8. nowember 1918 Masowe demonstracije mj. dr. w Drježdźanach, dalše Rady dźěłaćerjow a wojakow tworja so w Lipsku a Kamjenicy. Na přichodnym wječoru wobsadźa demonstranća Generalne komando armeje, policajski prezidij a knježerstwowe twarjenja. Kral poda so na hród Moritzburg, po tym zo přewza Rada dźěłaćerjow a wojakow – wobstejaca z USPD a Spartakus-skupiny – móc.

10. nowember 1918 Nowowutworjena Zjednoćena rewolucionarna rada dźěłaćerjow a wojakow (Prawica, Centrum, SPD) wozjewi, zo je kral wotsadźeny a monarchija wotstronjena.W cirkusu Sarrasani wuwoła Hermann Fleißner (SPD) republiku.

13. nowember 1918 Formalne wotstupjenje Bjedricha Awgusts III. na hrodźe Guteborn pola Rólan (Ruhland).

Marginalspalte


Illustration

© Institution