1. Navigation
  2. Inhalt
  3. Herausgeber
Inhalt

Politiske wuwiće do 1815

Spočatki sakskich stawiznow

929 da kral Heinrich I. wosrjedź słowjanskeho teritorija hród natwarić, zo by zahajene němske zasydlenje zawěsćił. Z tym wutworjena marka Mišno stanje so z kolebku Sakskeje. 160 lět pozdźišo započnje so 800-lětne knjejstwo Wettinow. Sakska rosće a po prěnim rozkćěwje hospodarstwa a kultury postara předewšěm wuwiće hórnistwa za pospěšny rozmach wikowanja a rjemjesła. Sakska wuwiwa so k jednomu z najbohatšich němskich krajow. Po Třicećilětnej wójnje zhubi sylnje zapušćeny kraj najprjedy na wuznamje. Pod knjejstwom Awgusta Sylneho dožiwja pak Sakska zaso hospodarski a kulturny postup, kotryž manifestuje so mjez druhim w Drježdźanskich baroknych twarach a załoženju Mišnjanskeje pórclinoweje manufaktury (1710). 1813 wojuje Sakska po boku Napoleona w Bitwje ludow, přěhraje a dyrbi na Wienskim kongresu jěre teritorialne a wobydlerske straty poćerpjeć. Sakska stanje so ze čłonom Němskeho zwjazka.

5. lětst. př. Chr. n. Započatk germanskeho zapućowanja w dźensnišej Sakskej

1.-6. lětst. př. Chr. n. W sakskim rumje knježa Hermundurojo, dźěle zapadneje Sakskeje słušeja k durinskemu mócnarstwu.

Wokoło 600 Kraj wobsydli so wot słowjanskich Serbow z kónčinow dźensnišeje Pólskeje a Čěskeje.

929 Po podćisnjenju serbskeho kmjena Dalemincow załoži sakski wójwoda a němski kral Heinrich I. marku Mišno. Jako předstraž němskeho wobsydlenja wosrjedź słowjanskeho kraja da na horje při Łobju (w dźensnišim Mišnje) hród natwarić.

967 Heinrichowy syn Otto I. załoži Mišnjanske biskopstwo. Zesylnjena christianizacija Serbow so zahaji.

1089 Hrabja Heinrich I. z Eilenburga dóstanje marku Mišno za leno. Z tym započina so 800-lětne knjejstwo Wettinow nad sakskim teritorijom. W přichodnym času so němska zemjanska a duchowna wyša woršta w kraju w běhu wuchodneje ekspansije přez přićahowacych burow a měšćanow zesylni. Dźensniši region Mišno stanje so jadro Sakskeje.

Wot 12. lětst. Pod markhrabju Ottom Bohatym (1156-1190) přińdźe k prěnjemu rozkćěwej hospodarstwa a kultury.

1165 dóstanje Lipsk měšćanske prawo, 1216 sćěhujetej Kamjenica a Drježdźany. Hospodarske wuwiće přićahuje mnohich připućowarjow, wjele nowych sydlišćow nastawa. Wulka namakanka slěbra w Freibergu wuwoła 1268 prěni »Berggeschrey«, přirunujomny z hońtwu za złotom w Americe w 19. lětstotku.

1307 Wettinojo dobudu w rozestajenjach z němskimi kejžorami w bitwje pola Lucka 1307. Z tym rozšěrjeja swój knjejstwowy teritorij.

1409 Z Prahi wupućowani studenća a profesorojo dóstanu w Lipsku nowu uniwersitu.

1423 Jako dźak za bój přećiwo husitam dawa kejžor Sigismund wettinskemu markhrabi Bjedrichej Bitnemu z Mišna wójwodstwo Saksku-Wytpark (Sachsen-Wittenberg) za leno, po tym zo je tamniša wjerchowska linija wotemrěła. Z tym dobudu sej Wettinojo dostojnosć kurwjerchow (zwjazanu ze zarjadom reichsmaršala) a runočasnje přeńdźe mjeno »Sakska« na wettinske kraje. 1464 stanu so Drježdźany z rezidencu kurwjercha.

1485 Přez »Lipšćanske dźělenje« šćěpi so wettinske knjejstwo do ernestiniskeje a albertiniskeje linije. Jako sakske jadro wukristalizuje so naslědnje albertiniska linija, kotraž knježi najprjedy nad sewjernej Durinskej a marku Mišno a woli zaso Drježdźany jako rezidencu.

1517 Z přibićom tezow Luthera we Wytparku (Wittenberg) je wuchadźišćo za reformaciju date. Ernestiniski kurwjerch Bjedrich Mudry přizwoli Lutherej na hrodźe Wartburg schow.

1547 W Schmalkaldiskej wójnje kejžora Korle V. přećiwo reformowanym wjercham (ke kotrymž słuša w tym času tež ernestiniska linija) podleža posledni. Titul kurwjercha přeńdźe na kejžoroswěrnu albertinisku liniju.

1569 Awgust kurwjerch Sakskeje zdobudźe sej Vogtlandsku wot knjezow z Pławna (Plauen) wróćo.

16. Jh. Wulke namakanišća rudy w Rudnych horach wuskutkuja dalše hórnistwowe městna. Wotkryće wunošneje slěborneje žiły wuwoła masiwne připućowanje ludźi. Tež wikowanje a rjemjesło w Sakskej rozkćěwatej. Sakska wuwiwa so k jednomu z najbohatšich němskich krajow.

1618-1648 Sakska změni w Třićećilětnej wójnje swoju chorhoj: Spočatnje neutralna, potom na šwedsko-protestantiskej stronje, wobzamknje kraj po smjerći Gustava Adolfa měr z kejžorskimi w Praze a dóstanje za to lěta 1623 zastajenej markhrabinstwje Hornju a Delnju Łužicu (»Praski měr« 1623).

Měrowe dojednanje ze Šwedskej stanje so hakle 1645 w Kočebrodach (Kötzschenbroda). Sakska zhubi w běhu Třicećilětneje wójny – tež dla husćišich wudyrjenjow móra – někak połojcu swojeho wobydlerstwa. Kraj so sylnje zapušći a zhubi po Westfalskim měrje w mócnarstwje přiběrajcy na wuznamje.

1694-1733 Čas knjejstwa kurwjercha Bjedricha Awgusta I. (»Sylneho«), kotryž 1697 do katolicizma přestupi, zo by pólskej kralowskej krónje přišoł. Kraj dožiwi znowa hospodarski a kulturny rozkćěw, kotryž so mj. dr. w Drježdźanskich baroknych twarjenjach a w załoženju Mišnjanskeje pórclinoweje manufaktury (1710) manifestuje.

1733-1763 W Sakskej a Pólskej knježi Bjedrich Awgust II. Wospjet přińdźe k rozestajenjam mjez Saksami a Prusami. Na kóncu Sydomlětneje wójny 1763 zhubi Sakska nimo wliwa a teritorija tež pólsku krónu.

1806-1815 W běhu Napoleonskich wójnow změni Sakska dalši raz frontu. Spočatnje přećiwo Francozam wojujo, zwjaza so Bjedrich Awgust III. – po mjezyčasnym potwjerdźenju měra a přistupje k Porynskemu zwjazkej z kralowskej dostojnosću wuhotowany – w Bitwje ludow pola Lipska (1813) z francoskim kejžorom Napoleonom. Z tym steji na boku přěhračkow a přińdźe sam do jatby. Na Wienskim kongresu 1815 zhubi Sakska skónčnje dwě třećiny swojeho teritorija kaž tež jednu třećinu swojeho wobydlerstwa na dobro Pruskeje a stanje so ze sobustawom Němskeho zwjazka.

Marginalspalte


Illustration

© Institution